Eρώτηση

Προστατεύονται νομικά οι ομοφυλόφιλοι  από τη διανομή των ομοφοβικών φυλλαδίων της Ορχήστρας στη Ρούσαλκα; Έχει νομική ευθύνη η Λυρική για τις ομοφοβικές πράξεις της Ορχήστρας και για τη λογοκρισία της παράστασης; Επίσης, στη διαμαρτυρία του Σαββάτου, έχει νομική ευθύνη η Λυρική για την καταστροφή της σημαίας του ουράνιου τόξου και τον προπηλακισμό των συγκεντρωμένων από μέρους των μουσικών της Ορχήστρας και των άλλων υπαλλήλων της Λυρικής;

Απάντηση

Σχετικά με αυτά τα ερωτήματα θα μπορούσαν να αναπτυχθούν διάφορες απόψεις και οπωσδήποτε τελικός κριτής μπορούν να είναι μόνο οι αρμόδιες αρχές. Στο μέτρο όμως που ζητείται η ατομική μου άποψη και στο πλαίσιο της ελευθερίας μου να διατυπώσω μία τεκμηριωμένη εκτίμηση σε σχέση με τα τελευταία γεγονότα, θα διαχώριζα τις ευθύνες της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, από τις ευθύνες της Ορχήστρας Λυρικής Σκηνής:

1. Η ευθύνη της Ορχήστρας Λυρικής Σκηνής

Με το κείμενο που διένειμε, τις δηλώσεις του προέδρου του Δ.Σ. της αλλά και τις φερόμενες ανεπίσημες πιέσεις προς τη σκηνοθέτιδα, η Ορχήστρα Λυρικής Σκηνής πέτυχε κατ' αποτέλεσμα την αφαίρεση της σκηνής ενός φιλιού ανάμεσα σε δύο άντρες. 

Οι λόγοι που επικαλέστηκε για την επέμβαση αυτή είναι κατ' αρχήν η -κατ' αλλοίωση του librettoαπόδοση "στον κεντρικό ήρωα ομοφυλοφιλικών τάσεων με ακραίες σκηνές". Όπως όμως έχει νομολογηθεί, η απλή παρουσίαση ενός φιλιού ανάμεσα σε δύο άνδρες δεν θεωρείται ακραια ή πορνογραφική σκηνή (βλ. παραπάνω απόφαση 3490/2006 Συμβουλίου της Επικρατείας), αλλά αντίθετα συνιστά παρουσίαση μιας "υπαρκτής κοινωνικής ομάδας" με σεβαστές ερωτικές επιλογες. Εξάλλου, η υπόθεση του συγκεκριμένου έργου είναι ανοικτή σε διάφορες δημιουργικές ερμηνείες, όπως συμφωνούν οι ειδικοί κι άλλωστε η Ορχήστρα δεν φαίνεται να ανησυχεί αμιγώς για την αισθητική "αλλοίωση" του έργου για την οποία δεν αναφέρουν απολύτως τίποτε συγκεκριμένοαλλά για τον ηθικό "έντονο προβληματισμό" της παρουσίασης ομοφυλόφιλικών τάσεων σε έναν ήρωα.

Επιπλέον, οι εκπρόσωποι της Ορχήστρας επικαλούνται την πρόταση που έχει κατατεθεί στο Δ.Σ. της Ε.Λ.Σ. για να αποτελέσει "εκπαιδευτικό χαρακτήρα" η συγκεκριμένη παραγωγή. Η πρόταση αυτή προφανώς απορρίφθηκε, αφού η Ε.Λ.Σ. δεν ενέταξε την εν λόγω παράσταση στο πρόγραμμα "ΟΠΕΡΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ", όπως προκύπτει από την ιστοσελίδα της. Οπότε, η επίκληση αυτού του ισχυρισμού δεν μπορεί να αποτελέσει κριτήριο στην αξιολόγηση της υπόθεσης. 

Οι εκπρόσωποι της Ορχήστρας επικαλούνται το γεγονός ότι "λόγω της παρουσίας μαθητών" είχαν αφαιρεθεί οι επίμαχες σκηνές. Δεδομένου όμως ότι η σκηνή φιλιού ανάμεσα σε άνδρες δεν αποτελεί κατά την νομολογία "πορνογραφική" σκηνή ώστε να θίγεται η συνταγματικά επιβαλλόμενη προστασία της νεότητας (ΣτΕ 3490/2006), το επιχείρημα αυτό είναι αβάσιμο. Δεδομένου μάλιστα ότι οι ομοφυλόφιλοι δεν επιτρέπεται να αποκλείονται από τη δυνατότητα υιοθεσίας (βλ. Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ό.π. E.B. κατά Γαλλίας), το επιχείρημα ότι πρέπει να απαγορεύεται κάθε επαφή των "μαθητών" (γιατί όχι και των "μαθητριών";) με απλές παραστάσεις της ομοερωτικής επιθυμίας είναι απολύτως αβάσιμο.

Ο πρόεδρος του Δ.Σ. της Ορχήστρας, σε συνέντευξή του  (Ελευθεροτυπία 9.3.09 "Το ίδιο θα αντιδρούσαμε και σε σκηνή βιασμού"),  εξισώνει την σκηνή του φιλιού ανάμεσα σε δύο άντρες με "σκηνή βιασμού" για την οποία αναφέρει ότι "το ίδιο θα αντιδρούσαμε" (δηλ. θα απαιτούσαν την αφαίρεσή της). Με αυτόν τον τρόπο όμως εξισώνεται μια εγκληματική συμπεριφορά για την οποία προβλέπονται  βαρύτατες ποινές από το ποινικό δίκαιο (βιασμός) με την συνταγματικά προστατευόμενη ερωτική και σεξουαλική ελευθερία μιας  υπαρκτής κοινωνικής ομάδας. Κατ' αυτόν τον τρόπο, ο πρόεδρος του Δ.Σ. της Ορχήστρας όχι μόνο προσβάλλει ο ίδιος την συγκεκριμένη υπαρκτή κοινωνική ομάδα, ταυτίζοντας την σεξουαλικότητά της με κακουργηματικές συμπεριφορές, αλλά προαναγγέλλει και την απόφασή του, υπό τη θεσμική ιδιότητά του, να εξακολουθήσει τον "διωγμό" σε κάθε τέτοια μελλοντική παρουσίαση. Ωστόσο, όπως αναφέρεται και στην παραπάνω απόφαση Bączkowski του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η ελευθερία της έκφρασης των αιρετών κρατικών λειτουργών πρέπει να ασκείται με ιδιαίτερη προσοχή, καθόσον οι υφιστάμενοί τους ενδέχεται να εκλάβουν τις "απόψεις" των προϊσταμένων τους ως "οδηγίες", όπως στην περίπτωση των ομοφοβικών δηλώσεων του Δημάρχου της Βαρσοβίας που οδήγησαν στην απόρριψη από τους δημοτικούς υπαλλήλους των αιτημάτων της LGBT κοινότητας για διαδήλωση. 

Εάν κάποιο μέλος της Ορχήστρας είχε προσωπικούς ηθικούς ενδοιασμούς για την συμμετοχή του στη συγκεκριμένη παράσταση, θα μπορούσε να ζητήσει να απέχει ατομικά, χωρίς να επιβάλλει την αφαίρεση της σκηνής από το ίδιο το έργο, θίγοντας την ακεραιότητα της σκηνικής δημιουργίας και αποκλείοντας τους θεατές που μπορεί να μην έχουν τους ίδιους ηθικούς ενδοιασμούς από το να κοινωνήσουν στην πληρότητά της την σκηνική σύλληψη της συγκεκριμένης εκδοχής της "Ρούσαλκα". 

 Όπως προκύπτει από όλα τα παραπάνω, η παρέμβαση της Ορχήστρας Λυρικής Σκηνής στο επίμαχο έργο για την αφαίρεση της σκηνής του φιλιού έγινε για λόγους που αφορούν την σεξουαλικότητα ενός ήρωα μυθοπλασίας. Όλα όμως τα επιχειρήματα τα οποία επικαλείται η Ο.Λ.Σ. μέσα από το έγγραφο του Δ.Σ. της και τις δηλώσεις του προέδρου του Δ.Σ. της είναι απολύτως αβάσιμα και συνιστούν παραβίαση της ελευθερίας της έκφρασης τόσο στην ενεργητική της μορφή (δικαίωμα της σκηνοθέτιδος) όσο και στην παθητική της μορφή (δικαίωμα του κοινού να παρακολουθήσει ακέραιη την παράσταση).

 Παράλληλα, η αποτροπή των διαδηλωτών από την ολοκλήρωση της διαδήλωσής τους με την ανάγνωση του κειμένου και ο προπηλακισμός αυτών, καθώς και η  συμβολική πράξη της καταστροφής της σημαίας τους, συνιστά παραβίαση του δικαιώματός τους σε ελεύθερη συνάθροιση. Η παραβίαση αυτή οφείλεται στον σεξουαλικό προσανατολισμό των διαδηλωτών, αφού όπως προέκυψε από το κείμενο του Δ.Σ. της Ορχήστρας αλλά και απο τις δηλώσεις του Προέδρου, ο στόχος είναι η συγκεκριμενη κοινωνική ομάδα, χωρίς κανένα άλλο βάσιμο και νόμιμο επιχείρημα που μπορεί να ευσταθήσει λογικά σε μία δημοκρατική κοινωνία. 

2. Η ευθύνη της Εθνικής Λυρικής Σκηνής

Η Διοίκηση της Ε.Λ.Σ. μολονότι ανακοίνωσε ότι "η λογοκρισία και ο φανατισμός" δεν έχουν χώρο στην Λυρική Σκηνή, κατ' αποτέλεσμα δεν κατάφερε να αποτρέψει τον ακρωτηριασμό της συγκεκριμένης παράστασης, διασφαλίζοντας ένα περιβάλλον ελεύθερης δημιουργίας εκ μέρους της σκηνοθέτιδος και αποτρέποντας κάθε αθέμιτη παρέμβαση, δημόσια ή ανεπίσημη, από πρόσωπα που εργάζονται στην συγκεκριμένη παράσταση ή είναι υφιστάμενα του προέδρου του Δ.Σ. της Ορχήστρας. 

Αντίθετα, επέτρεψαν την διανομή του παραπάνω κειμένου, το οποίο αβασίμως επικαλείται την προστασία των μαθητών, ενώ υπάρχει αντίθετη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για την σχέση των παιδιών με την ομομοφυλοφιλία και ιδίως με την προβολή σκηνών φιλιού ανάμεσα σε άνδρες, η οποία έχει κριθεί μη ακραία και μη πορνογραφική. 

Επιπλέον, η Διοίκηση της Ε.Λ.Σ. δεν καταδίκασε τις ομοφοβικές δηλώσεις του προέδρου του Δ.Σ. της Ορχήστρας που εξίσωσε την σκηνή του φιλιού με "σκηνή βιασμού", προσβάλλοντας και στοχοποιώντας συνολικά μια υπαρκτή κοινωνική ομάδα, ο προσανατολισμός της οποίας είναι συνταγματικά σεβαστός. Ούτε  αντέδρασε στην εξαγγελία του προέδρου της Ορχήστρας ότι θα πρέπει να συνεχιστεί και στο μέλλον αυτή η πρακτική της επέμβασης με ηθικιστικά κίνητρα σε έργα άλλων καλλιτεχνών.

Η Διοίκηση της Ε.Λ.Σ. δεν έχει ανακοινώσει επίσης την εξέταση τυχόν πειθαρχικών ευθυνών εκ μέρους εργαζομένων οι οποίοι παρεμπόδισαν και προπηλάκισαν τους διαδηλωτές κατά την προσπάθειά τους να ολοκληρώσουν την προγραμματισμένη διαδήλωσή τους με την ανάγνωση του σύντομου κειμένου στο κοινό. Επιπλέον, ο Πρόεδρος του Δ.Σ. της Ε.Λ.Σ. προσπάθησε να αποτρέψει αυτή την ολοκλήρωση, επιχειρώντας "διαπραγματεύσεις" της τελευταίας στιγμής, οι οποίες κατ' αποτέλεσμα καθυστέρησαν την ίδια τη διαδήλωση και τελικά ακύρωσαν την δυνατότητα ανάγνωσης του κειμένου. 

Τέλος, η Διοίκηση μετά από όλη αυτή την στηλίτευση του αθέμιτου ακρωτηριασμού του έργου, δεν φρόντισε να αποκατασταθεί η ακεραιότητά του με την επαναφορά της απαλειφθείσας σκηνής, καλώντας τους συντελεστές της παράστασης να δείξουν ανοχή στην αρχική και αδέσμευτη σκηνοθετική επιλογή. 

Έτσι, με τις πράξεις και παραλείψεις της, η Ε.Λ.Σ. παρενέβη στην ενάσκηση της ελευθερίας της έκφρασης, τόσο στην ενεργητική όσο και στην παθητική της μορφή (δημιουργού κοινού), χωρίς να συντρέχουν νόμιμοι λόγοι που θα επέτρεπαν μία τέτοιου είδους παρέμβαση. Η γενικόλογη αποδοκιμασία της λογοκρισίας και του φανατισμού αποτελεί  θεωρητική  διακήρυξη που δεν διασφαλίζει την αποτελεσματική και πρακτική ενάσκηση του δικαιώματος στην ελευθερία της έκφρασης. 

Ομοίως, με τη στάση της και την μη αναζήτηση ευθυνών, η Ε.Λ.Σ. παρενέβη στην ελευθερία του συναθροίζεσθαι και έκφρασης των διαδηλωτών που -χωρίς να θίξουν την ακεραιότητα της συγκεκριμένης παράστασης, αφού εμφανίστηκαν αρκετό χρόνο πριν την προγραμματισμένη έναρξηέσπευσαν για να προασπιστούν ακριβώς την ελευθερία της έκφρασης και την απαγόρευση των διακρίσεων για λόγους σεξουαλικού προσανατολισμού. 

Για την πλήρη νομική θεμελίωση σε συνταγματικού και διεθνούς δικαίου διατάξεις, μπορείτε να επισκεφθείτε το σχετικό κείμενο στο e-lawyer.